Afgelopen zaterdag, op 19 januari, werd het PAC-festival (Pathé Alternative Cinema) weer gehouden. Voor de niet-cineasten: bij dit festival zit je een hele dag in de bioscoop, van half 11 ’s ochtends tot 11 uur ’s avonds, en op het programma staan geen kaskrakers, maar meer arthousefilms. De selectie dit jaar was uitstekend, maar wat me vies tegenviel was de ronduit deplorabele ondertiteling.

Rijke fantasie, armzalig werk

Even een disclaimer: Nederlanders mogen graag op de ondertiteling afgeven – en soms is dat onterecht. Als een Amerikaans personage het over de second floor heeft, zit hij niet op de tweede, maar op de eerste verdieping. Amerikanen tellen anders: de begane grond is voor hen de first floor. Moet je dan als ondertitelaar kiezen voor de juiste betekenis of voor een vertaling die het meest overeenkomt met wat de kijker hoort? Voor allebei valt wat te zeggen.

Helaas is kritiek op de ondertiteling van de PAC-films geheel gegrond. Neem nu de film Vice. Daarin wordt een bepaalde gebeurtenis vergeleken met een proctology exam. Met andere woorden: die ene gebeurtenis is even prettig als een arts die zijn latex handschoentjes aantrekt en vervolgens je endeldarm onder handen neemt. Dat noemen wij een proctologisch onderzoek. Een proctologisch examen is écht iets anders: dan mag je eerder denken aan een proeve van bekwaamheid voor proctologen in de dop. Toch is dat examen in de ondertiteling beland.

Er stonden niet alleen dit soort vertaalfouten in de ondertitels, maar ook luie vertalingen. In Green Book beklaagt een van de hoofdpersonen zich over de nomadische levensstijl van de rondtoerende musicus. Always on the road, verzucht hij. De ondertitel: Altijd ‘on the road’. Ja zeg, zo kun je het hele Engelse script wel tussen aanhalingstekens zetten en als ‘ondertiteling’ aanleveren! Heel soms is Engels onvertaalbaar, maar hier toch zeker niet: altijd op reis, altijd onderweg, altijd maar toeren.

En wat te denken van deze markante vondst in If Beale Street Could Talk? Bron: I’ll be fine, as long as I have my chisel and you. Vertaling: Ik red me wel, zolang ik mijn bijtel en jou maar heb. Een bijtel? Is dat gereedschap voor mensen die op een houtje moeten bijten?
Ook mijn zaalgenoten konden hun verbazing niet voor zich houden. Er klonk meteen geroezemoes.

Kriebelige kronkels

Nog verbazingwekkender dan de taalfouten, non-vertalingen en fantasiewoorden was het enorme aantal taalfouten in de tekst. Soms was er letterlijk vertaald, met onzinnig Nederlands tot gevolg: een UN Command Center werd dan een VN Commando Centrum. Leuk geprobeerd, maar Nederlands is dat niet. Wij Houden Niet Zo Van Al Die Malle Hoofdletters, Omdat Dat Zo Schreeuwerig Klinkt. Is het echt zo veel moeite om VN-commandocentrum te tikken?

Verder was zo ongeveer iedere andere samenstelling op z’n Engels gespeld, met onnodige spaties: presidents verkiezingen, Iron Man wedstrijd. Dat is Nederlands waarop Engelse spelregels zijn toegepast, een macaber frankensteinproject. Dé vertaling waarvan ik nog steeds niet begrijp hoe je ’m als professional überhaupt uit je vingers krijgt, is Amerikaanse- en belasting wetten. Zelfs het koningslied bevat niet zulke kriebelige taalkronkels.

Het gekke is dat er, ondanks de ontoereikende staat van de ondertitels in vier van de vijf films, één film juist heel mooie vondsten bevatte. In Can You Ever Forgive Me? was een typisch Engelse uitdrukking als No offense soepel vertaald als Niet boos worden. Prachtig! Maar helaas was dat de enige film met ondertiteling van een professioneel kaliber. In de rest viel er geen peil op te trekken.

Niet te filmen

Het ondertitelvak spreekt veel mensen aan, maar wat niet iedereen weet is dat de bijbehorende markt zich min of meer kapot heeft geconcurreerd. De ene leverancier kruipt onder de bodemprijs van de andere en omgekeerd, waardoor ondertitelaars het voor steeds minder moeten doen. En dat merkt de kijker weer aan al die fouten, ook buiten de bioscoop. Op Netflix, bijvoorbeeld. In Prison Break was Tell me when things go south vertaald als Zeg het me als hij naar het zuiden gaat. In weer een andere serie stuit een Amerikaanse rechercheur op een lijk en roept Son of a bitch, dat maar gewoon was vertaald met Kankertering. Goeiemorgen, zeg. Ik heb die voorbeelden helaas niet uit mijn duim gezogen. Het stond écht zo op het scherm.

Filmmakers besteden veel zorg aan de kleinste details, want op dat grote scherm ziet de kijker alles. Dan is het juist des te beklagenswaardiger dat die doffe ondertiteling zo schril afsteekt tegen al die andere, fraai opgepoetste facetten. Het voelt voor mij toch een beetje alsof je een spiegel in een prachtige lijst hangt en vervolgens een dikke barst in het glas slaat.

Kan dat beter? Laten we hopen van wel. De huidige ondertiteling is in ieder geval niet te filmen. Hij leidt je af van de pracht en praal op het witte doek – en dat mag nooit de bedoeling van een vertaling zijn.